Fatih Sultan Mehmed’in Sarayında Yunancadan Arapçaya Tercüme Yapan Bizanslı Entelektüeller

En az iki adet eski Yunanca metnin Arapçaya tercümesi Fatih Sultan Mehmed tarafından ve de sarayında yaptırıldı: Ptolemaios (Batlamyus)’un Coğrafya’sı ve Keldani Kehanetleri. Bunlardan ilkinin Trabzonlu entelektüel Georgios Amoiroutzes ve oğlu tarafından yapıldığını Kritoboulos Imbrios’un anlatımından öğreniyoruz. İkincisi ise Amoiroutzides’ten biri ol(may)abilir, adı bilinmeyen bir tercüman tarafından yapılmıştır. İlk bakışta her bir metin ayrı entelektüel ortamlara ait görünüyor: Coğrafya, matematiksel bilimler için bir araçtır. Erken Osmanlı döneminde bu eserin incelenmesine olan ilgi, 13. yüzyıldan itibaren (özellikle Nasır el-Din el-Tusi ve Maragha okulu etkisi altında) hem İslam hem de Bizans dünyasında saptanan Ptolemaik astronominin irdelenmesi ve kritiği çerçevesine güzelce oturtulabilir. Ya da Osmanlıların haritacılığa merakı çerçevesinde yorumlanabilir. Siyasi açıdan ise Sultan Mehmed’in fetihlerdeki başarısı ve dünya egemenliği heveslerinin vurgulanması amacına hizmet edebilir (özellikle de bu tercüme projesinin müstesna büyük ebatlarda bir dünya haritası oluşturulması ile birlikte yürütüldüğü dikkate alındığı takdirde). Keldani Kehanetleri ise İS 2. yüzyılda nazım biçimde derlenen pagan dinsel vahiylerini içerir ki, bu kehanetleri daha sonraki Neoplatoncu filozoflar incelemiş ve yorumlamıştır. Osmanlıların bu metne ilgisi Plethon ve Marsilio Ficino tarafından yeniden incelenmesi ile ilgili olmalıdır. Bildirimizde bu iki tercüme projesinin birbirleriyle hangi konularda bağlantılı olduğu irdelenecek ve Julian Raby [DOP 37 (1983), 15–34] tarafından incelenmiş bulunan Fatih Sultan Mehmed’in Yunanca yazım odasında (scriptorium) saptanan etkinliklerin kontekstine oturtulacaktır.

< Bildiri Özetlerine Dönüş